Strona główna » Karol Mórawski - Kartki z dziejów Żydów warszawskich » Kartki z dziejów Żydów warszawskich (27)

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (27)

Taki układ istniał aż do 1870 roku, kiedy to zarządzeniem Magistratu m. st. Warszawy z 21 sierpnia wszystkie sprawy administracyjne praskiej synagogi, łaźni-mykwy i cmentarza zostały wraz z wcieleniem do gminy warszawskiej poddane nadzorowi Wydziału Cmentarnego gminy w Warszawie. Faktyczna inkorporacja nastąpiła dopiero rok później. Na czele Wydziału stanął w 1871 roku Matias Bersohn, wspomagany przez Jakuba Loewenberga, który po ustąpieniu Bersohna z Zarządu Gminy w 1874 roku przez blisko 40 lat zawiadywał całością prac Wydziału.
Cmentarz w owej chwili był bardzo zaniedbany i wymagał szybkich działań. Piaszczyste podłoże, pozbawione zieleni, powodowało bezustanne zasypywanie nagrobków przez wiatr. Zburzone w dniach powstania kościuszkowskiego 1794 roku ogrodzenie nie mogło doczekać się renowacji, mimo iż zarząd cmentarza otrzymał wiele zapisów i legatów przeznaczonych na ten cel. Drewniany dom przedpogrzebowy jeszcze z początku XIX wieku, wymagał stałych napraw i remontów, a służbę cmentarną miano poddać zmianom organizacyjnym.
Nowy Zarząd Wydziału spełnił pokładane w nim nadzieje i stosunkowo szybko unormował sytuację. Już w 1877 roku wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy, mur okalający cmentarz, zasadzono drzewa i wywiercono studnie artezyjskie. Przeorganizowano też gruntownie regularną służbę cmentarną. Aby odciążyć istniejącą od schyłku XVIII wieku nekropolę przy ulicy Okopowej, od lat 80. XIX wieku na Targówku odbywała się większość pogrzebów, zwłaszcza zaś bezpłatnych. W latach 90. pojawiły się tu nagrobki z inskrypcjami w językach hebrajskim i polskim. W 1880 roku na praskim cmentarzu wzniesiono pierwszy ohel (namiot) – kaplicę-mauzoleum na grobie Juny Milwergera, a w 1881 roku Ignacy Loewenstein, prawnuk Szmula Zbytkowera, postawił na grobie pradziada i prababki oraz ich zięcia Izaaka Flataua okazały pomnik.
U schyłku XIX stulecia dokupiono część placu od strony południowej, który, szczególnie w 1905 roku i w latach I wojny światowej, szybko się zapełnił. W dwudziestoleciu międzywojennym Wydział Cmentarny pod kierunkiem S. Rozenbojma i M. Ellenberga prowadził na cmentarzu prace porządkowe i konserwatorskie. Wykonano niwelację alejek i dróg, wytyczono i wyżwirowano 7 alejek długości 3 000 m, zasadzono liczne drzewa i krzewy. U zbiegu alej umieszczono oznaczenia kwater i wzniesiono około 500 m murowanego ogrodzenia.
Uporządkowano prawie 6 000 nagrobków w 20 kwaterach oraz przeprowadzono remont domu przedpogrzebowego, jedną z izb przeznaczając na synagogę cmentarną. Rozbudowano instalację wodociągową i ponownie przeorganizowano służbę cmentarną.
Kres działaniom przyniosły wydarzenia związane z wojną i okupacją niemiecką lat 1939-1945. W roku 1941 władze okupacyjne zadecydowały o likwidacji
18,5-hektarowego cmentarza, część płyt nagrobnych używając do celów budowlanych. Zdewastowany i zniszczony, nie doczekał się opieki w pierwszych latach po wojnie. Dopiero w 1951 roku na terenie między ulicami: Odrowąża, Rzeszowską, Rogowską i św. Wincentego dokonano zadrzewienia, w którym bielały nieliczne pomniki nagrobne, tzw. macewy. Długo teren cmentarza pozostawał bez opieki, co spowodowało jego dewastację. Nekropolą nie interesował się już nikt. Dopiero w końcu lat 80. intensywne prace renowacyjne podjęła na tym terenie Fundacja Rodziny Nissenbaumów. Fundacja założona w 1983 roku w Republice Federalnej Niemiec przez dawnego mieszkańca Warszawy Zygmunta Nissenbauma rozpoczęła porządkowanie nekropoli jako cmentarza-pomnika. Obecnie postawiono ozdobne ogrodzenie oraz interesującą pod względem plastycznym bramę z dwoma pylonami, ozdobionymi płaskorzeźbami autorstwa Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszki i Leszka Waszkiewicza.
Kolejnym, również nowożytnym cmentarzem żydowskim, jest czynna do dziś nekropola przy ulicy Okopowej 49/51. Założona w 1799 roku na obszarze odnotowanym w hipotece pod numerem 3106/k, od południa graniczy dziś z ulicą Anielewicza i cmentarzem ewangelicko-augsburskim (z 1792 roku) oraz muzułmańskim cmentarzem kaukaskim (z 1838 roku). Od zachodu i północy wiąże się z biegiem ulicy Młynarskiej i terenami najstarszego dziś warszawskiego cmentarza rzymskokatolickiego na Powązkach (1790 rok). Granica wschodnia biegnie wzdłuż ulicy Okopowej.
Założony w 1799 roku cmentarz pierwszy pochówek przyjął dopiero w roku 1807. Na podzielonym na dwie kwatery: męską i kobiecą, pierwszy męski pogrzeb, Nuchyma z Siemiatycz, odbył się w 1807 roku, a nieco później, lecz w tym samym roku, pierwszy kobiecy – Elki Junghofowej.
Początkowo cmentarz nie miał nawet najskromniejszego budynku, a pieniądze z kwest i zbiórek ledwie wystarczały na zakup niezbędnych gruntów i wzniesienie ogrodzenia. Od 1821 roku w nowym układzie organizacyjnym administrację cmentarza prowadziła sekcja pogrzebowa tzw. Dozoru Bóżniczego, wybierana przez Bractwo Pogrzebowe (Chewra Kadisza). Niezbędny dla rytualnych obrzędów dom przedpogrzebowy, wzniesiony w latach 1821-1828, w czasie szturmu wojsk carskich na Warszawę we wrześniu 1831 roku, znalazłszy się na pierwszej linii walk, uległ spaleniu, podobnie jak drewniane ogrodzenie.
Nowy dom powstał ze składek członków gminy w 1832 roku. Budowla według projektu niezwykle oszczędnego i skromnego posiadała jednak wszystkie niezbędne pomieszczenia. Wobec coraz liczniejszych pochówków, w 1854 roku dokonano prac adaptacyjnych, dzięki którym oprócz pomieszczeń ceremonialnych i administracyjnych wygospodarowano mieszkania dla służby cmentarnej. Po dokonanych w latach 1824, 1840, 1848, 1850, 1860, 1863, 1869 zakupach gruntów powiększył się znacznie obszar cmentarza, zajmując ostatecznie 33,6 ha powierzchni.

Karol Mórawski - Kartki z dziejów Żydów warszawskich

Brak komentarzy do wpisu “Kartki z dziejów Żydów warszawskich (27)”

Zostaw odpowiedź

(wymagane)

(wymagany)