Karol Mórawski – Kartki z dziejów Żydów warszawskich

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (32)

3 czerwca 2011

„Powstanie przygasało. Patrole nocne spotykały tylko nielicznych powstańców. W czasie dnia ujmowaliśmy do stu żywych Żydów. Taką samą mniej więcej liczbę uśmiercaliśmy w walce.
– W tej sytuacji postanowiłem zakończyć Grossaktion 16 maja 1943 o godzinie 20 minut 15 – jak odnotował więzienne wspomnienia Stroopa Kazimierz Moczarski w swej książce Rozmowy z katem. – Piękną klamrą oficjalnego zamknięcia Wielkiej Akcji było wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłomackie. Przygotowania trwały dziesięć dni. [...] Synagoga była gmachem solidnie zbudowanym. Stąd, aby ją za jednym zamachem wysadzić w powietrze, należało przeprowadzić pracochłonne roboty saperskie i elektryczne.
– Ależ to był piękny widok! [...] Oficer saperów, odpowiedzialny za prawidłowe wysadzenie w powietrze, wręczył mi, za pośrednictwem Maxa Jesuitera, aparat elektryczny dalej…

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (31)

2 czerwca 2011

Czworokątna wieża przedniej części nawy głównej dźwigała wielką kopułę zdobną koroną i zwieńczoną miedzianą kulą złoconą oraz sześcioramienną gwiazdą Dawida. Dach kryto blachą i łupkiem. Również belweder okalający szczyt wieży wyróżniał się bogatą szatą zdobniczą. Wewnątrz nawy boczne, niższe, otwierały się do nawy głównej dwoma rzędami kolumn. W półkolistej absydzie mieściło się podwyższenie, na którym znajdowała się Arka z rodałami. Do wnętrza prowadził przedsionek z mieszczącymi się po bokach szatniami i prowadzącymi na piętro schodami. Poza absydą znajdowały się pokoje kancelarii, pomieszczenia pomocnicze oraz pokój zaślubin. Ogółem w hali parteru oraz na galerii dla kobiet mieściło się około 2 200 wiernych. Budowla była wyposażona w instalację centralnego ogrzewania.
To dzieło uznane zostało za wielkie osiągnięcie architektoniczne, dalej…

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (30)

1 czerwca 2011

Gmach świątyni zamierzano ulokować na zakupionych w latach 1872-1873 posesjach przy ulicy Tłomackie pod numerami hipotecznymi 600-ef i 471-b, należących poprzednio do Józefa Simmlera oraz Feliksa Chudzyńskiego, jak notowała „Taryffa domów miasta Warszawy i przedmieścia Pragi” z lat 1865, 1867 i 1868. Od 1878 roku pod numerem hipotecznym 600-ef jako właściciela posesji wymieniała wspomniana już uprzednio „Taryffa” – „Synagogę staro-zakonną”. Tak więc w 1872 roku za sumę 17 tysięcy rubli srebrem zakupiono działkę od J. Simmlera, liczącą 3 500 łokci kwadratowych, a w rok później za sumę 38 500 rubli srebrem – 11 tysięcy łokci liczącą posesję F. Chudzyńskiego.
Imponujący gmach wzniesiono w latach 1875-1878 ze składek zamożniejszych przedstawicieli społeczności Żydów warszawskich. Trzy kolejne konkursy – w 1872 i dwukrotnie w 1873 roku, w których udział wzięli architekci dalej…

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (29)

31 maja 2011

Z dziejów Wielkiej Synagogi w Warszawie
Wieczorem w święto Nowego Roku (hebr. Rosz Ha-Szana), 26 września 1878 roku Henryk Natanson zapalił ner tamid (hebr. wieczne światło) przed Aron Ha-Kodesz, zwaną w skrócie Arką. Właśnie Arka, znajdująca się na wschodniej ścianie w głównej sali modlitewnej każdej synagogi, służy do przechowywania zwojów pergaminowych z tekstem Pięcioksięgu Mojżesza zwanego też Torą lub popularnie – rodałami. Tym aktem prezes Komitetu Synagogi w obecności przedstawicieli ówczesnych władz państwowych i miejskich, Zarządu Gminy Starozakonnych oraz godnych obywateli miasta dokonał uroczystej inauguracji Wielkiej Synagogi w Warszawie przy ulicy Tłomackie.
Sprawa budowy nowej synagogi w Warszawie była aktualna w zasadzie już od lat 40. tamtego stulecia. Choć dane statystyczne informowały o istnieniu w jednym tylko 1866 roku aż 100 domów modlitwy wyznania mojżeszowego na terenie Warszawy, z jednym znaczniejszym dalej…

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (28)

30 maja 2011

W 1877 roku według projektu Adolfa Schimmelpfenniga wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy, ze składek zamożnych członków gminy. Miał on obok pomieszczeń kancelaryjnych miejsce do przechowywania zwłok, poczekalnię oraz synagogę dla nabożeństw żałobnych. Wyposażenie było darem osób prywatnych i instytucji religijnych, na przykład tzw. synagogi niemieckiej z ulicy Daniłowiczowskiej czy Wielkiej Synagogi z ulicy Tłomackie. W tymże roku 1878 założono na terenie cmentarza, na obszarze „700 łokci kwadratowych” tzw. szkółkę ogrodniczą dla potrzeb nekropoli liczącej już wówczas około 100 kwater różnej wielkości i kształtu.
Chociaż był to w zasadzie cmentarz elitarny, gdyż – jak wspomniano już wyżej – zmarłych z uboższych warstw grzebano na Targówku, to w przededniu I wojny światowej niemały obszar został całkowicie wykorzystany. Liczba pogrzebów, których w roku było około 1 500, oraz niemożność dalszego powiększenia terenów stanowiły nie lada problem. Zarząd Gminy wprowadził wówczas system tzw. nasypów, dalej…

Kartki z dziejów Żydów warszawskich (27)

27 maja 2011

Taki układ istniał aż do 1870 roku, kiedy to zarządzeniem Magistratu m. st. Warszawy z 21 sierpnia wszystkie sprawy administracyjne praskiej synagogi, łaźni-mykwy i cmentarza zostały wraz z wcieleniem do gminy warszawskiej poddane nadzorowi Wydziału Cmentarnego gminy w Warszawie. Faktyczna inkorporacja nastąpiła dopiero rok później. Na czele Wydziału stanął w 1871 roku Matias Bersohn, wspomagany przez Jakuba Loewenberga, który po ustąpieniu Bersohna z Zarządu Gminy w 1874 roku przez blisko 40 lat zawiadywał całością prac Wydziału.
Cmentarz w owej chwili był bardzo zaniedbany i wymagał szybkich działań. Piaszczyste podłoże, pozbawione zieleni, powodowało bezustanne zasypywanie nagrobków przez wiatr. Zburzone w dniach powstania kościuszkowskiego 1794 roku ogrodzenie nie mogło doczekać się renowacji, mimo iż zarząd cmentarza otrzymał wiele zapisów i legatów przeznaczonych na ten cel. dalej…

Następna strona »